Cahit İSTİKBAL

Kısaca Y2K sorunu diye bilinen (Year 2 K : Buradaki K, “Bin” anlamındaki “Kilo” nun ilk harfidir) kısaca bilgi işlem sistemlerinin 1 Ocak 2000 tarihinde ya da hemen öncesi veya sonrasında çalismaz duruma gelmeleri veya çalismalarinda aksaklıklar ortaya çikmasi olasılığı olarak tanımlanabilir.

Bugün kullanılmakta olan bilgisayarlardan bazıları yılı göstermek üzere iki haneli rakamlara göre çalisan yazılım modülleri ile donatılmışlardır. Bu bilgisayarlarda örnegin 1999 yılı iki haneli olarak 99 rakamı ile algılanır ve böyle gösterilir. Bunun sonucunda 31 Aralık 1999 gecesi saat 24 te 2000 olarak algılaması gereken yeni zamanı bu bilgisayarlar “00” yani “1900” olarak algılayacaklardır.

Bu yıldönümünü yanlış algılama, 2000 yılı uyumsuzluğu olarak en çok bilinen sorundur. Ancak bundan başka daha genel bir sorun vardır ki bu da “zaman sayımında devamlılığın kaybı” dır. Zamanda devamlılığın kaybı, bir bilgisayar sisteminin ya da bu sistemde kullanılan işletim sistemi ve yazılımların gerçek zamanı saymada devamlılık olanağını kaybetmeleri ile oluşur.

Kamuoyunda çoklukla bilgisayar sistemlerinin ve PC’lerin 2000 yılı sorunundan etkileneceği bilinmektedir, halbuki bu sorun makine kontrol, ekranlama ve otomasyon donanımlarında kullanılan “gömülü sistemler” de de başgösterebilir.

Gömülü sistemler, yazılımlar tarafından kontrol edilen ve makine veya donanımlarının çalismasini kontrol etmek, ekranda göstermek veya bu çalismaya yardımcı olmak için kullanılan aygıtlar üzerine entegre edilmiş bileşenlerdir. Pek çok durumda bunların varlığı ayrıntılı bir inceleme olmaksızın anlaşilamaz

En basit devreler tek bir entegre devreden oluşan ve bir alıcı veya sensör tarafıdan elde edilen veriyle tetiklenen bir role veya anahtar vasıtasıyla diğer sistemleri etkin hale getiren devrelerdir. Bu tür devrelerin kendilerine ait mikroişlemcileri vardır ve bulundukları yerler de daha çok ısı sensörleri, duman ve gaz dedektörleri, devre ayırıcıları gibi aygıtlardır. Bu aygıtların 2000 yılı sorunundan etkilenmeleri olanaksız olmasa da çok uzak bir olasılıktır denilebilir.

Gömülü sistemler ise çoklukla tümleşik mikroişlemcileri kullanırlar ve zaman sayımı bu işlemciler tarafından kullanılan bir işlevdir. Asansörler, veri alma ve gösterme aygıtları, gerçek zamanlı makine kontrol sistemleri bu tür tümleşik mikroişlemcileri kullanırlar. Bu sistemlerde 2000 yılı sorunu etkili olabilir.

Otomasyon sistemleri, makineler ve donanımlarının tek tek her bir bileşenini doğrudan kontrol etmekten çok, bu makine ve donanımlarının genel kontrölü ve veri gösterimi için kullanılırlar. Bu sistemler normal olarak bünyelerinde bir zaman sayıcısı da bulundururlar ve eğer 01.01.2000 tarihini algılama olanağına sahip değillerse, bir başka deyişle 2000 yılı uyumlu değillerse, yıldönümünden olumsuz etkileneceklerdir.

Bu etkilenmenin ne ölçüde olacağı ve sonuçlarının neler olabileceğini önceden belirlemek çok zordur. Ancak şu da bir gerçektir ki günümüzde pek çok gemide üst seviye bilgisayar sistemleri ve bunun yanında yukarıda açıkladığımız gömülü sistemler yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle sonuçları çok etkin olmasa bile pek çok geminin bir şekilde bu sorundan etkilenebileceği kabul edilmelidir.

Öte yandan, bazı gemilerde bu uyumsuzluk ana makine ve donanımlarının işlevini olumsuz etkileyerek güvenlik ve deniz kirliliğini önleme standartlarının bu olumsuzluktan etkilenmesine neden olabilir. En büyük olasılık makine gücünün kaybedilmesidir, ancak seyir donanımlarının ve makine kontrollerinin işlevselliğini kaybetmesi de olasılık dahilindedir.

Sürekli çalismaya programlı “gömülü sistemler” de 2000 yılı uyumsuzluğu sonucu ortaya çikacak sorun bu yıla girildiğinde zaman sayımının yapılamaması ve bunun sonucunda sistemin çalismamasi olabilir.Sürekli çalismaya programlı olmayıp açıp-kapama düğmesi ile çalistirilan “gömülü sistemler” de ise bu sorun 2000 yılına girilmesinden itibaren ilk çalistirildiginda ortaya çikabilir.

2000 yılı ile 1900 yılını birbirinden ayırma yetkinliği olmayan bazı sistemler 2000 yılındaki Şubat ayının da 29 gün olduğunu bilemeyeceklerdir, çünkü 1900 yılı Şubat’ı 28 gündür. Bu da fazla gün olan 29 Şubat günü veya 2000 yılının 31 Aralık günü (366. Gün) sorunların ortaya çikmasina yol açabilecektir.

Zamanın sayımında devamlılığın kaybı sorunu 2000 yılına girilmeden önce de ortaya çikabilir. Bu ise sistemin belirli bir görevi bir sonraki sefer ne zaman yapacağını belirlemeye çalismasi ve bu zamanın da 2000 yılı içerisine denk düşmesi nedeniyle olabilir. Sistem bu durumda çalisma programını yapamıyacağı için düzgün çalismasini sürdüremeyebilir. Sorun benzer şekilde 2000 yılına girildikten bir süre sonra da ortaya çikabilir. Bu olasılıkta da sistem belirli bir görevi en son yaptıktan sonra ne kadar zaman geçtiğini hesaplamak isteyebilir. Bu durumda da 2000 yılı zaman sayımında süreklilik içerisinde algılanamayacağından sistem hesaplamayı yapamaz. Bu yüzden sorunun sadece 2000 yılına girilir girilmez ortaya çikmasi beklenmemelidir.

• Ana makine kontrolleri, pitch kontrollü pervane sistemleri, ana makine yardımcıları.
• Jeneratörler ve yardımcıları ile bunların kontrolleri.
• Dümen donanımı kontrolleri ve hidrolikler.
• Denge donanımı kontrolleri ve hidrolikler (Örnegin Ro-Ro gemilerinde kullanılan ve yükün dağılımına göre otomatik olarak balast tanklarından aktarma yapan sistemler)
• Kazanlar.
• ·Seyir donanımları (Örnegin etkileşimli olarak birbirine bağlanmış Radar, GPS ve Elektronik Harita Gösterici sistemler)
• Telsiz donanımları.
• Denge bilgisayarları.
• Manevra simülasyon donanımları.
• Yükün yüklenmesi veya tahliye edilmesi amacıyla donatılmış otomasyon sistemleri (Örnegin tankerlerdeki yük kontrol odalarında kullanılan otomatik sistemler)
• Yolcu asansörleri.
• Yangın dedektörleri ve söndürme sistemleri.
• Su geçirmez kapı kumanda üniteleri.

Kullanıcıların “gömülü sistemler” içeren donanımlardaki bu uyumsuzluğu belirleyebilmeleri pek olanaklı değildir. Bu yüzden her bir kontrol ve ekranda gösterme (Monitörleme) donanımının risk altında olduğu kabul edilmelidir. Sistemler hakkında uzman olan personel ise bazı belirlenmiş kıstasları kullanmak suretiyle hangi donanımların daha az risk oluşturduğunu belirleyebilir.

Bu belirleme süreci içerisinde risk taşiyan donanımların üreticileri ile de temasa geçilerek ürünlerinin tarih değişikliğinden etkilenip etkilenmeyeceği sorulmalıdır. Eğer donanım 2000 yılına uyumlu değilse, önceden bu belirleme yapılarak zamanında gerekli düzeltmeler yapılmalıdır.Eğer bu donanım daha büyük bir sistemle bağlantılı ise, bu sistemin üreticisi ile de temasa geçilmeli ve arabirim veya ağda oluşabilecek sorunlar belirlenmelidir.

Bir kontrol sisteminin eğer deneme olumsuz sonuçlanma riski taşiyorsa normal çalisma koşullarında zamanını ileri almak şeklinde önceden bir “uyumluluk testi” ni yapmak güçtür. Bu yüzden bu sistemlerin testi normal çalisma görevini yapıyorken değil, deneme amaçlı çalistirma koşulları sağlanabildiğinde yapılmalıdır. Karmaşik bir etkileşimli sistemin böyle bir deneme için devre dışına alınmasından sonra yeniden normal çalisir haline döndürülebilmesi zaman alabilir. Ayrıca bazı sistemler belirli zamanlarda yazılım veya donanım üreticisine yeniden kayıt yaptırılmasını istemek üzere bir zaman programlaması içerebilirler. Bu durumda zamanın test amacıyla ileri alınması sistemde kilitlenmeye de yol açabilir. Bu testler yapılırken dikkate alınması gereken koşullar bunlardır.

Y2K sorununun deniz ticaret filosunu bir şekilde mutlaka etkileyeceği görülmektedir. Bu nedenle deniz güvenliği bakımından özel duyarlılık gösteren Türk Boğazları bölgesinden geçecek gemiler için önlemlerin alınması uygun olacaktır. 31.12.1999 Saat 2400 baz alınarak 12 saat öncesi ve 12 saat sonrası Türk Boğazlarından geçiş yapacak gemilerden Y2K uyumluluk sertifikası (Y2K COMPLIANCE CERTIFICATE) talep edileceği ve bu sertifikayı bulundurmayan gemilerin İdarece yapılacak değerlendirmeye göre bu süre zarfında geçişlerine deniz güvenliği gerekçesiyle izin verilmeyebileceği, tehlikeli yük taşiyan gemilere ise anılan sertifikaya sahip olsalar dahi geçiş izni verilmeyebileceği” duyurusunun zaman geçirilmeksizin yapılması teknik gerekçeler ışığında uygun olacaktır.

NOT: Bu yazıda “Uluslararası Denizcilik Örgütü’nün IMO/Circ.868 No.lu sirkülerinden faydalanılmıştır