1 Mart 2003 Cumartesi günü TBMM tarihi bir karar ile ABD askerlerinin Türkiye’de konuşlandırılmasına izin vermedi.  Biz bu iznin verilmiş olduğunu varsayarsak Türk Boğazlarının statüsü bundan nasıl etkilenir; bunu inceleyelim.

Bu durumda, açık bir savaş ilanı olmamasına rağmen, hem Irak Devletinden hemde El Kaide’den Türkiye’ye karşı saldırı olasılığı artıyor.  Bu açıkça “Türkiye bir savaş tehdidi” altına giriyor demektir. Bu da 1936 yılında yapılmış olan tarihi Montrö Anlaşmasının 6. Maddesinde öngörülen durumdur.Türkiye’nin çok yakın bir savaş tehdidi altında bulunması durumunda 2. Madde hükümlerinin (ticaret gemilerinin serbest geçiş hakları) uygulaması devam edecektir; ancak gemilerin Boğazlar’a gündüz girmeleri ve her seferinde geçişin Türk makamlarınca gösterilen yoldan yapılması gerekecektir.  Bu durumda kılavuzluk hizmetleri zorunlu kılınabilecek, ancak ücrete bağlı olmayacaktır.[1]

Bu maddenin yanısıra 21. madde de yürürlüğe girer ve Türkiye Cumhuriyeti, Türk Boğazlarından savaş gemilerinin geçişini dilediği şekilde düzenleyebilir.  Yani 20. maddede olduğu gibi Türkiye savaş durumunda savaşan taraf ise Boğazları harp gemilerine kapatabilir veya Montrö hükümlerinde öngörülmüş olan “Karadeniz’e kıyıdaş olmayan ülkelere getirilen tonaj sınırını tamamen kaldırabilir.  Fakat Türkiye 21. maddede belirtilen haklarını kullamaya başladıktan sonra bununla ilgili olarak hemen Birleşmiş Milletler’e bir bildiri göndermek durumundadır ve bunun BM’nin 2/3 oyu ile onaylanması şarttır.  Bunun olmaması durumunda Türkiye’nin bu önlemleri kaldırması gerekir.

Burada altı çizilmesi gereken önemli bir husus, Montrö Sözleşmesinin Türkiye’ye bu hakları sadece “savaş durumunda iken” değil “pek yakın bir savaş tehdidi” altında olması durumunda da tanımasıdır. Böyle bir düzenlemenin, uluslarası hukuk’a baktığımız zaman bir istisna olarak yalnızca Türk Boğazları için “Montrö Anlaşması” ile yapıldığını göriyoruz.  Bunun Türkiye için anlamı nedir?

Türk Boğazlarından 2002 yılında 120 milyon ton tehlikeli madde geçirilmiştir. Her gün geçiş yapan tehlikeli madde taşıyan tanker sayısı ortalama günde 7’dir. 2002 yılında, Türkiye 1998 tarihli Türk Boğazları tüzüğü ile ilgili olarak “Uygulama Esasları” üzerinde yeni düzenlemeler yapmıştır. Tehlikeli madde taşıyan tankerlerin geçişinde bazı zorluklar yarattığı için bu, başta Rusya’nınki olmak üzere büyük tepki yaratmıştır. Fakat bu son “yakın savaş tehdidi altında olma durumu” Türkiye’ye  Montrö Anlaşması ile önemli bir hukuki dayanak sağlamıştır.

Aslında, Irak durumu ortaya çıkmadan da, 11 Eylül saldırısından sonra terör, Türk Boğazları gibi çok hasas ve önemli bir bölge için çok ciddi bir “tehdid” oluşturmaktadır. 21. Yüzyılda “savaş”ın kapsamına “terör”ün de girmiş olduğu inkar edilemez bir gerçek olmuştur. Bu da, Montrö Anlaşmasının 6. ve 21. maddelerinde ön görülen “pek yakın savaş tehdidinin” sadece devletler arası savaşla kısıtlı olmayıp “El Kaide” gibi terör örgütlerini de içersine alması zorunluluğunu gündeme getirir. 

Sonuç olarak, yukarıda sözü edilen tezkere TBMM’ince kabul edilmemiş olsa bile, Montrö Anlaşmasının 6. Maddesini dikkatle incelemek gerekir.