Türk Boğazları’ndan gemilerin duraksız geçişi, bilindiği gibi, 1936 yılından beri Montrö Anlaşmasının ön gördüğü şartlar çerçevesinde düzenlenmiştir. Montrö sözleşmesi kendine münhasır, yani benzeri olmayan—hukuk dilinde “sui generis” diye adlandırdığımız bir sözleşmedir. Dolayısıyla Türk Boğazları hukuk açısından başka boğazlara benzemeyen bir geçiş düzenine sahiptir. Pekiyi, bu düzenleme nasıldır?

Montrö Sözleşmesi 29 Maddeden oluşup hem ticari hem harp gemilerinin geçişini düzenler. Ticari gemilerin geçiş şartları sözleşmenin ilk 7 maddesi tarafından düzenlenmiştir. Sözleşmenin 2. Maddesine göre duraksız geçen gemiler, gece ve gündüz, bayrakları ve hamuleleri ne olursa olsa “tam serbest” geçiş hakkına sahiptirler. Tabii, Montrö sözleşmesini çok iyi bilmeyenler 2. Madde’nin “serbest geçiş” sözcüklerine takılıp Türk Boğazlar’ından geçişi açık denizde olan “tam serbest” geçiş hakkıyla karıştırabilirler.

Oysa, Türk Boğazları ne açık denizdir ne de “uluslararası bir su yoludur”. Türk Boğazları, uluslararası bir sözleşmeye tabii olan, Türkiye’nin bir iç su yolu olup ayrıca “uluslararası deniz ulaşımında kullanılan” önemli bir boğazdır.

“Uluslararası su yolu” ile “uluslararası deniz ulaşımında kullanılan su yolu” tabirlerinin ayırımı son derece önemlidir. Mesela, 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesinin Boğazlar kısmında “uluslararası su yolu” kelimesi geçmez çünkü ülkeler kendi karasularında olan boğazlarının “uluslararası” -yani bir “açık deniz” -konumuna getirilmemesine dikkat ettiler. Bu nedenle kelimeleri her zaman çok dikkatle kullanmak gerekiyor.

Eğer Türk Boğazlarından geçiş hakları açık denizlerin “serbest geçiş” hakları ile aynı değilse 2. maddeye nasıl bir anlam vermek gerekiyor?

Yıllar önce, Prof. Dr. Sevin Toluner 1936 yılında toplanan Montrö Konferansının tutanaklarını inceleyerek bu sorunun cevabını önemli bir şekilde aydınlattı. Montrö konferansında Türkiye temsilcilerinden olan Sn. Tevfik Rüştü Aras orada bulunan yabancı delegelere Türk Boğazlarından geçişin “zararsız” olacağını ve Türkiye’nin polis ve idari yetkisini saklı tuttuğunu açıkça beyan etti. Hiç kimse de buna itiraz etmedi. Bunun anlamı, Boğazlardan geçişin “zararsız” olacağı ve Türkiye’nin bunu düzenleme ve denetleme hakkını saklı tutacağıdır. Bu haklarımızı kullanmazlık edersek bunları bir şekilde kaybedebiliriz. 1994/1998 Türk Boğazları Geçiş Tüzüğünün, getirmiş olduğu seyir güvenliğinin öneminin yanı sıra Türkiye'nin kendi yetkisini dünyaya kabul ettirip kullanması da önemlidir..

Bu, Türkiye'nin Boğazlar konusunda her zaman istediği gibi hareket etme hakkına sahip olduğu demek değildir. Türkiye kendisine yakın bir tehdit oluşturmadıkça zararsız geçen gemilerin geçişlerine sebepsiz yere müdahale ederse bu hukukça sakıncalı olur. Ama, yanan bir gemiye, tehlikeli madde sızdıran bir gemiye, ve infilak etmek üzere olan bir gemiye şüphesiz Türkiye müdahale edebilir.

Hukuk açısından zorluk yaratan, duraksız geçiş yapan ve uluslararası standartlara uymayan gemilerin geçişlerini denetlemek ve bunlara geçiş şartlarını uygulamaktır. Kuşkusuz bu durum uzman hukukçuların alanıdır ve Türk Boğazlarından geçiş haklarının değerlendirilmesinin uzmanlar tarafından yapılması muhakkak ki daha sağlıklı olacaktır. Gemilerin geçiş hakları, deniz çevresinin korunması ve güvenli geçiş hukuku karmaşık ve uzmanlık gerektiren konulardır.

Türk Boğazlarını korumak ulusal çıkarımız içindir ve hepimizin görevidir. Bu nedenle Türkiye devletinin de Türk Boğazları gibi tarih boyunca dış siyasetimizde çok büyük bir önemi haiz bir konuda ancak uzmanlara danışarak bir politika oluşturması ve buna göre beyanlarda bulunması daha sağlıklı ve yararlı olacaktır.
 

___________________________________________

Yazarın Diğer Yazıları:

• Saros Körfezi'ni Yaşatalım (04 Haziran 2004)
• IMO ve Türk Boğazları (6 Nisan 2004)
• Türk Boğazları: Dünü, Bugünü ve Yarını-1 (Şubat 2004)
• Montrö Anlaşması ve Türk Boğazları (Ekim 2003)
• Boğazlarda Türk-Rus İlişkileri (Haziran 2003)
• AB Üyeliği ve Türkiye (Nisan 2003)

• Irak Krizi ve Türk Boğazları(Mart 2003)

• IMO ve Türkiye (Şubat 2003)

___________________________________________